De Marskramer en de Dood: Der Hausierer

De Duitse (toneel)schrijver Peter Weiss (1916-1982) schildert in 1940 ‘Der Hausierer‘. Een marskramer met een lade voor zijn buik draait zich om en kijkt ons aan. In een grimmig industrieel landschap staat beneden aan het eind van een steil pad een klein circus. Achter het lichte tentdoek gaapt de donkerte. Schrijver W.G. Sebald legt in de bundel Campo Santo uit dat Weiss zijn leven lang werd aangetrokken door de dood.

Hans Holbein brengt rond 1538 de marskramer samen met de Dood. Onder het mom Komt Tot Mij die Belast Zijt haalt de Dood hem van de weg. Huishoudelijke artikelen als muizenvallen, lepels, zeven en borstels vormen zijn handel. Alleen zinvol op het platteland zonder winkels. In een stedelijke omgeving is Der Hausierer pas echt verloren.

Foto 1: Peter Weiss, Der Hausierer (olieverf), 1940

Foto 2: Hans Holbein de jongere, De Marskramer uit de Dodendans (houtsnede naar Mattheus XI), 1538

Foto 3: Hein Gorny, Mausefallen im Angebot, 1937. Biildarchiv Preussischer Kulturbesitz

Koninginnedag 1949: Wie Wint de Pot?

Persfotograaf Ben van Meerendonk fotografeert het Olympisch Stadion in Amsterdam. Van veraf, want dat geeft het beste overzicht. Op koninginnedag 1949. Voor het eerst is dat 30 april, de verjaardag van de nieuwe Koningin Juliana. Door jeugd wordt het levend Ganzenbordspel ‘Wie wint de pot?’ opgevoerd. Een loterij in de vorm van een spektakel.

Groepen kinderen staan in vakken en wachten op de dobbelsteen. Carel Briels is spelleider. Slechts een van de 10 groepen wint en in die groep van 24.000 loten wordt de pot verloot. De hoofdprijs is een ‘Automobiel Kaiser Special 1949‘. De kabouters, groep 1, winnen de pot.

Foto 1: Ben van Meerendonk, Overzicht Stadionspel op Koninginnedag, Olympisch Stadion, Amsterdam, 30 april 1949. Credits Ben van Meerendonk / AHF, collectie IISG, Amsterdam

Foto 2: Lot van 50 cent voor de loterij ‘Wie Wint de Pot?

Foto 3: Hoofdprijs ‘1949 Kaiser Special‘ Automobiel

Buffalo Bill in New York (1902)

Buffalo Bill, een legendarische naam uit spannende boeken. William Frederick Cody (1946-1917) begon als soldaat en bizonjager en eindigde glorieus als showman. Vanaf 1883 met Buffalo Bill’s Wild West die de West tot in Europa bracht. Het circus paradeert in 1902 door New York. Cody te paard licht zijn hoed naar het publiek. De stad lijkt uitgelopen.

Overzichten benadrukken dat Buffalo Bill het voor de Indianen opnam. Strijd ontstond alleen als de Amerikanen hun woord braken, zo erkende hij. Zijn verdienste is dat-ie verzoening met oude vijanden, eigen roem en showbizz feilloos combineerde tot een spectaculair circus.

Foto 1: Sitting Bull en Buffalo Bill, 1885. Credits: William Notman studios, Montreal, Canada

Foto 2: Buffalo’s Bill’s Wild West op Europese tournee in Italië, 1890

Circus Sarrazin

Thilo Sarrazin klink als naam van een circus. Circus Sarrazin. De dame kamt haar baard, de Siamese tweeling speelt quatre mains en het doorgezaagde weesmeisje vat moed voor de volgende voorstelling. De Freak Show is in volle gang. De dame met de sluier en de jood met de bijzondere genen lopen arm in arm met de lilliputter en de sterke man. In het boek Deutschland schafft sich ab heft directeur Sarrazin Duitsland op.

De wereld geeft zich onbezorgd over aan kritiek. Als toeschouwers kraaien we van plezier of brullen van ongenoegen over de voorstelling. We overstemmen de startende kettingzaag van de volgende act. Binnen het circus kan meer dan in het gewone leven. We knijpen een oogje dicht en zetten voor even onze moraal opzij als we de man met de hamer zien smoezen met de vrouw met de drie borsten. Het is show.

Directeur Sarrazin heeft twee zielen. Zijn redelijke kant vecht tegen onredelijkheid. Een oog is scheef gaan staan. Da’s de prijs voor het innerlijke gevecht. Thilo is hoofdact in zijn eigen show. Hij toont blindheid door ons te laten zien. Op de vlucht voor zichzelf laat-ie verwachtingen en beloften in de lucht hangen.

Tussen de voorstellingen denkt Thilo na. Hij heeft jaren gezwegen en moet nu spreken. In een circus waar pracht en praal om aandacht schreeuwen spreekt men harder dan normaal. Thilo geeft zich over aan overpeinzingen en triomfeert met onbeantwoordbare vragen in de stilte van zijn wagen. Hij heeft spijt dat zijn lichaam opgebrand is. Door het innerlijke vuur van zijn vechtende zielen. Meer Faust dan Freak.

Foto: Freaks van Todd Browning, 1932